हातकणंगले (प्रतिनिधी) प्रविण केर्ले : दिवाळीचा सण जवळ येऊ लागला की लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांमध्ये उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. दिवाळीच्या सुट्ट्या, फराळ, आकाशकंदील, पणत्या आणि फटाक्यांसोबतच महाराष्ट्रातील लहान मुलांसाठी विशेष आकर्षण असते ते म्हणजे मातीचा किल्ला तयार करण्याचे! यंदाही दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर चिमुकल्यांची किल्ले उभारण्यासाठी लगबग सुरू झाली असून, माती, दगड, विटांचे तुकडे आणि इतर साहित्य गोळा करून आकर्षक किल्ले साकारण्यासाठी बालचमूंची धडपड सुरू आहे. ‘माझी संस्कृती, माझा अभिमान’ या भावनेतून लहान मुलांकडून महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक परंपरेचे जतन केले जात असल्याचे चित्र पाहायला मिळत आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्याचा, स्वराज्य स्थापनेचा आणि गड-किल्ल्यांच्या वैभवशाली इतिहासाचा परिचय नव्या पिढीला व्हावा, या भावनेतून दिवाळीत किल्ले तयार करण्याची परंपरा आजही जिवंत आहे. दिवाळी काही दिवसांवर येऊन ठेपल्याने मुलांनी आतापासूनच किल्ले उभारण्याच्या कामाला सुरुवात केली आहे. कोणता किल्ला उभारायचा, त्याची रचना कशी असावी, तटबंदी कुठे करायची, बुरुज कसे बांधायचे आणि किल्ल्यावर मावळ्यांच्या प्रतिमा कुठे ठेवायच्या, याबाबत मुलांमध्ये चर्चा सुरू आहे.
मातीच्या ढिगाऱ्यातून आकार घेतोय ऐतिहासिक वारसा!
किल्ला तयार करण्यासाठी सर्वप्रथम जागेची निवड केली जाते. त्यानंतर माती गोळा करून किल्ल्याचा आकार तयार केला जातो. काही मुले दगड आणि विटांच्या साहाय्याने तटबंदी उभारतात, तर काहीजण बुरुज, प्रवेशद्वार, पायवाटा आणि किल्ल्याभोवतालचा परिसर सजवण्यात मग्न असतात. किल्ल्याच्या रचनेला ऐतिहासिक स्वरूप देण्यासाठी मावळे, घोडेस्वार, तोफा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमा ठेवण्याची तयारीही केली जाते.
काही ठिकाणी मुले ऐतिहासिक गड-किल्ल्यांच्या प्रतिकृती तयार करण्याचा प्रयत्न करतात. रायगड, प्रतापगड, सिंहगड, राजगड यांसारख्या किल्ल्यांची माहिती जाणून घेऊन त्याप्रमाणे रचना करण्याचा उत्साहही मुलांमध्ये दिसून येतो. आपल्या कल्पकतेनुसार किल्ल्याची सजावट करताना प्रत्येकजण आपला किल्ला सर्वांत सुंदर आणि आकर्षक व्हावा, यासाठी प्रयत्नशील असतो.
या कामात मित्रमंडळी एकत्र येऊन नियोजन करतात. कोणी माती आणते, कोणी दगड गोळा करते, तर कोणी किल्ल्याची तटबंदी आणि प्रवेशद्वार तयार करते. एकमेकांना मदत करत किल्ला उभारण्याची ही प्रक्रिया मुलांना सहकार्य, नियोजन आणि सामूहिक प्रयत्नांचे महत्त्वही शिकवते.
किल्ले उभारण्याच्या परंपरेतून शिवरायांच्या इतिहासाची ओळख
महाराष्ट्राला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाचा आणि गड-किल्ल्यांच्या समृद्ध वारशाचा गौरवशाली इतिहास लाभला आहे. स्वराज्याच्या उभारणीत या किल्ल्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. या ऐतिहासिक वारशाची ओळख लहान वयातच मुलांना व्हावी, यासाठी दिवाळीत किल्ले तयार करण्याची परंपरा महत्त्वाची मानली जाते.
किल्ला तयार करताना मुलांच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. पूर्वीच्या काळात किल्ले कसे बांधले जात असतील, त्यांची तटबंदी कशी असेल, बुरुजांचा उपयोग काय होता, किल्ल्यांचे संरक्षण कसे केले जात असे आणि शिवरायांनी स्वराज्याची स्थापना कशी केली, याबाबत मुलांमध्ये जिज्ञासा निर्माण होते. या प्रश्नांतून इतिहास जाणून घेण्याची आवड वाढण्यास मदत होते.
मातीच्या किल्ल्याच्या माध्यमातून केवळ खेळ किंवा मनोरंजन होत नाही, तर मुलांना आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची, शौर्याची आणि स्वराज्याच्या संकल्पनेची ओळखही होते. त्यामुळे किल्ले उभारण्याची ही परंपरा म्हणजे इतिहास आणि संस्कृती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचा एक सुंदर मार्ग ठरत आहे.
मोबाईलच्या युगात मैदानी खेळांना मिळतेय चालना
आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल, दूरचित्रवाणी आणि व्हिडिओ गेम्स यांचा मुलांच्या दैनंदिन जीवनातील वापर वाढत आहे. अशा परिस्थितीत दिवाळीत मातीचे किल्ले तयार करण्याचा उपक्रम मुलांना प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याची संधी देतो. मातीशी संपर्क, मित्रांसोबत काम, स्वतःच्या कल्पना प्रत्यक्षात उतरविण्याचा आनंद आणि एखादे काम पूर्ण केल्यानंतर मिळणारे समाधान यांचा अनुभव मुलांना मिळतो.
किल्ला उभारताना मुलांच्या सर्जनशीलतेला वाव मिळतो. उपलब्ध साहित्याचा योग्य वापर करणे, रचना आखणे, अडचणींवर उपाय शोधणे आणि एकत्रितपणे काम पूर्ण करणे अशा अनेक गोष्टी त्यांना अनुभवातून शिकता येतात. त्यामुळे ही परंपरा केवळ दिवाळीपुरती मर्यादित न राहता मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठीही उपयुक्त ठरते.
पालकांनी आणि ज्येष्ठांनी द्यावे प्रोत्साहन
लहान मुलांमध्ये इतिहासाविषयी आवड निर्माण करण्यासाठी पालक, शिक्षक आणि ज्येष्ठ नागरिकांची भूमिका महत्त्वाची आहे. मुलांना किल्ले तयार करण्यासाठी आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून देणे, त्यांना गड-किल्ल्यांच्या इतिहासाची माहिती सांगणे आणि त्यांच्या कल्पकतेला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. किल्ला तयार करताना मुलांनी सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी, याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.
शाळांमध्येही किल्ले निर्मिती स्पर्धा, ऐतिहासिक माहिती सादरीकरण आणि शिवचरित्रावर आधारित उपक्रम आयोजित केल्यास मुलांना आपल्या इतिहासाची अधिक माहिती मिळू शकते. अशा उपक्रमांमुळे मुलांमध्ये सांस्कृतिक जाणीव, ऐतिहासिक वारशाविषयी आदर आणि सामाजिक एकोपा वाढण्यास मदत होते.
संस्कृती जपणाऱ्या चिमुकल्यांचा अभिमान!
दिवाळीच्या निमित्ताने मातीच्या किल्ल्यांना आकार देणाऱ्या चिमुकल्यांचा उत्साह महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेचे दर्शन घडवतो. त्यांच्या छोट्या हातांनी उभारलेले किल्ले आकाराने लहान असले, तरी त्यामागील भावना मोठी आहे. या किल्ल्यांतून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची प्रेरणा, मावळ्यांच्या शौर्याची आठवण आणि महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासाविषयीचा अभिमान व्यक्त होत आहे.
दिवाळीच्या रोषणाईसोबतच किल्ल्यांच्या माध्यमातून इतिहासाचा प्रकाश नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत आहे. परंपरा आणि आधुनिकता यांचा समतोल राखत मुलांनी आपल्या संस्कृतीशी नाते जोडून ठेवणे ही निश्चितच आनंदाची बाब आहे.
‘माझी संस्कृती, माझा अभिमान’ ही केवळ घोषणा न राहता ती कृतीतून जपली जात आहे. मातीच्या किल्ल्यांतून इतिहास जिवंत ठेवणाऱ्या या चिमुकल्यांची धडपड म्हणजे महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे जतन करण्याच्या दिशेने टाकलेले एक सुंदर पाऊल आहे.
